Skip Ribbon Commands
Skip to main content
Sign In

Những định hướng căn bản trong dự thảo luật bảo hiểm xã hội sửa đổi

14/08/2014

Luật BHXH được Quốc hội thông qua năm 2006, tạo cơ sở pháp lý để nâng cao hiệu quả thực thi chế độ, chính sách BHXH. Sau 7 năm thực hiện, Luật đã đi vào cuộc sống, phát huy tích cực trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động, người sử dụng lao động, góp phần thực hiện mục tiêu an sinh xã hội của nhà nước. Quá trình triển khai thực hiện Luật BHXH đã đạt được những kết quả nhất định như nhận thức của NLĐ, NSDLĐ và xã hội đã có những chuyển biến tích cực; mọi NLĐ đểu có thể tham gia BHXH với các hình thức bắt buộc hoặc tự nguyện. Đối tượng tham gia BHXH tăng: Năm 2006 mới có 6,7 triệu người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc thì đến nay đã có hơn 10,6 triệu người (tăng gần 1,6 lần). Năm 2008 là năm đầu tiên triển khai bảo hiểm xã hội tự nguyện có 6110 người tham gia, đến nay đã có 156.000 người tham gia. Các chế độ BHXH được thiết kế phù hợp hơn, đảm bảo tốt hơn nguyên tắc đóng-hưởng, góp phần ổn định đời sống của NLĐ trong quá trình làm việc và khi hết tuổi lao động. Việc chi trả các chế độ BHXH đã đảm bảo đầy đủ, kịp thời, đúng quy định của pháp luật; hình thức chi trả được cải tiến và đa dạng hơn.

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, trong quá trình thực hiện một số quy định trong Luật BHXH cũng đã bộc lộ những hạn chế, bất cập, kể cả quy định trong chính sách chế độ và trong tổ chức thực hiện, đó là:
- Chưa quản lý được đối tượng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Việc mở rộng đối tượng tham gia BHXH còn chậm, đặc biệt là BHXH tự nguyện. Số người tham gia BHXH còn thấp (hiện tại mới chiếm khoảng 20% lực lượng lao động); số người tham gia BHXH tự nguyện mới chỉ chiếm khoảng 0,3% số đối tượng thuộc diện tham gia.
- Tình trạng nợ đóng, chậm đóng BHXH còn khá phổ biến, đặc biệt ở các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và các doanh nghiệp FDI (chiếm trên 70% tổng số nợ). Nguyên nhân của tình trạng này ngoài việc một số DN thực sự gặp khó khăn, còn do các quy định về lãi chậm đóng thấp, chế tài xử phạt chưa nghiêm nên nhiều doanh nghiệp đã cố tình nợ đóng, chậm đóng BHXH và chấp nhận chịu phạt để chiếm dụng tiền đóng BHXH.
- Một số quy định trong chế độ BHXH bộc lộ những hạn chế, bất cập, như đối với loại hình BHXH bắt buộc quy định về điều kiện hưởng lương hưu, tuổi nghỉ hưu đối với lao động nữ chưa tạo sự bình đẳng; việc cho phép NLĐ chưa hết tuổi lao động mà có dưới 20 năm đóng BHXH nhận trợ cấp một lần là chưa phù hợp với mục tiêu đảm bảo cuộc sống cho NLĐ khi hết tuổi lao động; quy định về tính mức bình quân tiền lương, tiền công tháng làm căn cứ tính hưởng BHXH còn có sự khác biệt giữa khu vực Nhà nước và khu vực dân doanh; quy định về trợ cấp tuất hàng tháng và một lần hiện nay còn có sự chênh lệch lớn,...Đối với BHXH tự nguyện còn chưa thật sự hấp dẫn, mức đóng còn khá cao so với đại bộ phận người dân ở khu vực nông thôn và lao động ở khu vực phi chính thức, các quy định về phương thức đóng còn chưa thật sự linh hoạt,…
- Hoạt động đầu tư tăng trưởng quỹ BHXH hiệu quả chưa cao, lãi thu được từ hoạt động đầu tư chưa bảo tồn được giá trị của quỹ (lãi suất đầu tư bình quân của giai đoạn 2007 - 2012 chỉ khoảng 9,5%/năm, trong khi;
CPI bình quân là 13,2%/năm, tỷ lệ điều chỉnh lương hưu bình quân là 15,2%/năm). Một trong những nguyên nhân là do hình thức đầu tư được quy định trong luật chưa thật đa dạng, đội ngũ cán bộ làm công tác đầu tư của cơ quan BHXH chưa chuyên nghiệp.
-  Quy định về chi phí quản lý của tổ chức BHXH còn chưa phù hợp.. Các quy định về thủ tục, hồ sơ tham gia và thụ hưởng BHXH chưa dễ dàng, thuận tiện; ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, điều hành hoạt động BHXH còn nhiều hạn chế, từ đó dẫn tới những khó khăn trong giảm thiểu thủ tục hành chính đối với người tham gia và thụ hưởng.
- Quản lý Nhà nước về BHXH mặc dù đã được quy định trong Luật BHXH nhưng chưa quy định cụ thể trách nhiệm của các Bộ trong quản lý Nhà nước về BHXH.
- Quỹ hưu trí và tử tuất có nguy cơ mất cân đối trong tương lai gần. (Theo dự báo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), với các chính sách hiện hành thì quỹ hưu trí và tử tuất đến năm 2021 thu trong năm không đủ chi trong năm, để đảm bảo khả năng chi trả, phải lấy từ nguồn kết dư của quỹ. Đến năm 2034, phần kết dư không còn, số chi lớn hơn rất nhiều so với số thu.).
Trước thực tế trên, các quan điểm được quán triệt một cách sâu sắc trong suốt quá trình xây dựng Dự thảo Luật BHXH (sửa đổi) là: Tiếp tục thể chế hoá đường lối, quan điểm của Đảng và Nhà nước được thể hiện trong Hiến pháp, các Văn kiện, Nghị quyết; Kế thừa và hoàn thiện những quy định trong pháp luật BHXH hiện hành; Bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của các bên tham gia bảo hiểm xã hội, tạo điều kiện thuận lợi để mọi người lao động tham gia và thụ hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội; Xây dựng các chế độ bảo hiểm xã hội tuân thủ theo nguyên tắc mức hưởng trên cơ sở mức đóng và có chia sẻ giữa những người tham gia bảo hiểm xã hội tùy theo tính chất của từng chế độ, đảm bảo công bằng và bền vững của hệ thống bảo hiểm xã hội; tham khảo và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới.
Trên tinh thần đó, những nội dung sửa đổi, bổ sung trong Dự thảo Luật BHXH (sửa đổi) đều hướng tới việc phát huy những kết quả đã đạt được và khắc phục những hạn chế, bất cập trong quá trình thực hiện nhằm tạo điều kiện tốt nhất để người lao động tham gia và thụ hưởng chế độ bảo hiểm xã hội, góp phần đảm bảo an sinh xã hội. Cụ thể:
Về đối tượng tham gia BHXH: Bổ sung đối tượng tham gia bắt buộc là người lao động có HĐLĐ từ đủ 1 tháng đến dưới 3 tháng; đối tượng là người lao động nước ngoài làm việc hợp pháp tại Việt Nam cũng sẽ là đối tượng điều chỉnh của Luật BHXH sửa đổi. Bên cạnh đó, không khống chế tuổi trần tham gia BHXH tự nguyện, có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH tự nguyện đối với một số trường hợp đặc biệt.
Quyền được thông tin về quá trình đóng - hưởng của người lao động một cách định kỳ do cơ quan BHXH và chủ sử dụng lao động có trách nhiệm công bố nhằm đảm bảo tính công khai, minh bạch, bảo vệ cho người lao động tránh việc lạm dụng tiền đóng của chủ sử dụng lao động. Cũng như qụy định quyền khởi kiện của tổ chức công đoàn, tổ chức BHXH đối với doanh nghiệp vi phạm pháp luật về BHXH gây phương hại quyền lợi người lao động. Dự thảo Luật BHXH (sửa đổi) bổ sung thêm 3 điều quy định trách nhiệm cụ thể của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Tài chính và UBND các tỉnh trong thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về BHXH.
Một số quy định về chế độ BHXH trong BHXH bắt buộc đã khắc phục cơ bản các bất cập hiện hành đảm bảo tốt hơn quyền thụ hưởng người lao động, đó là: về chế độ ốm đau, sửa đổi quy định mức hưởng chế độ ốm đau trong trường hợp mắc bệnh cần chữa trị dài ngày cho một lần điều trị; quy định cụ thể mức hưởng trợ cấp ốm đau một ngày được tính bằng mức trợ cấp ốm đau theo tháng chia cho 24 ngày, về chế độ thai sản, bổ sung quy định về điều kiện hưởng đối với lao động nữ vì lý do sức khỏe mà không đảm bảo điều kiện chung; lao động nam có vợ sinh con được nghỉ việc 5 ngày đến 7 ngày làm việc kể từ ngày vợ sinh con tùy thuộc vào việc sinh con bình thường hay phải phẫu thuật; bổ sung quy định về trợ cấp một lần khi sinh con đối với trường hợp chỉ có cha tham gia BHXH; sửa đổi quy định về thời gian hưởng thai sản phù hợp với quy định của Bộ luật Lao động năm 2012. về chế độ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, bổ sung quy định về thời điểm hưởng trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp trong trường hợp không điều trị nội trú; Bổ sung quy định điều chỉnh trợ cấp TNLĐ-BNN hàng tháng trên cơ sở mức tăng của chỉ số giá sinh hoạt và tăng trưởng kinh tế; sửa đổi quy định về cấp phương tiện trợ giúp sinh hoạt, dụng cụ chỉnh hình theo hướng cấp tiền đề mua các phương tiện trợ giúp sinh hoạt, dụng cụ chỉnh hình, về chế độ hưu trí, sửa đổi điều kiện về tuổi đời hưởng lương hưu theo lộ trình và đối với từng nhóm đối tượng, cụ thể: Từ năm 2016 trở đi, điều kiện về tuổi đời hưởng lương hưu của cán bộ, công chức, viên chức cứ mỗi năm tăng thêm 4 tháng tuổi cho đến khi đạt 60 tuổi đối với nữ và 62 tuổi đối với nam; từ năm 2020 trở đi sẽ thực hiện tăng đối với nhóm đối tượng còn lại và cũng thực hiện theo lộ trình như trên. Riêng đối với người lao động làm nghề hoặc công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm và người lao động làm việc ở nơi có phụ cấp khu vực từ 0,7 trở lên thì tuổi nghỉ hưu vẫn thực hiện như hiện hành; đồng thời nâng thêm 5 tuổi đối với người nghỉ hưu do suy giảm khả năng lao động. Tỷ lệ hưởng lương hưu, sửa đổi cách tính tỷ lệ hưởng theo hướng có lộ trình tăng dần số năm đóng BHXH tương ứng với 45% từ 15 năm lên 20 năm đóng BHXH; sửa đổi quy định tỷ lệ giảm trừ do nghỉ hưu trước tuổi từ 1% lên 2% tương ứng với mỗi năm nghỉ hưu trước tuổi. BHXH một lần, sửa đổi theo hướng chỉ giải quyết BHXH một lần đối với NLĐ đã hết tuổi lao động mà không đủ điều kiện hưởng lương hưu; người ra nước ngoài để định cư hợp pháp; đồng thời bổ sung quy định giải quyết bảo hiểm xã hội một lần đối với người mắc bệnh hiểm nghèo; tăng mức trợ cấp lên bằng 2 tháng cho mỗi năm đóng BHXH từ năm 2014 trở đi; cách tính mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH để tính lương hưu đối với NLĐ thuộc khu vực Nhà nước, tham gia BHXH từ 01/01/2015 trở đi thì tính bình quân toàn bộ thời gian (tiết đ Khoản 1 Điều 58). về chế độ tử tuất, cho phép thân nhân NLĐ được lựa chọn hưởng trợ cấp tuất hàng tháng hoặc trợ cấp tuất một lần; tăng mức trợ cấp tuất một lần đối với người bị chết khi chưa hưởng lương hưu lên 2 tháng cho mỗi năm đóng BHXH từ năm 2014 trở đi, tương đồng với mức BHXH một lần.
Điều chỉnh và bổ sung một số quy định nhằm tạo sự thuận lợi hơn đối với người tham gia BHXH tự nguyện là một trong những ưu tiên quan trọng trong dự thảo Luật BHXH sửa đổi: Bỏ quy định khống chế tuổi tham gia BHXH tự nguyện; Bổ sung phương thức đóng một năm một lần, một lần cho nhiều năm về sau theo hướng thấp hơn mức đóng hằng tháng hoặc một lần cho những năm còn thiếu theo hướng cao hơn và quy định Chính phủ hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hội đối với một số trường hợp đặc biệt;
Sửa đổi quy định về chi phí quản lý bảo hiểm xã hội theo hướng chi phí quản lý bảo hiểm xã hội được tính theo tỷ lệ phần trăm (%) trên tổng số thực thu bảo hiểm xã hội hàng năm do người lao động và người sử dụng lao động đóng; Bổ sung hình thức ủy thác đầu tư thông qua các hợp đồng quản lý đầu tư.
Bên cạnh đó, quy định về thủ tục, hỗ sơ cũng được sửa đổi, hoàn thiện theo hướng quy định cụ thể trách nhiệm giải quyết của các bên tham gia BHXH nhằm tạo điều kiện thuận lợi và đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của các bên trong quá trình tham gia và thụ hưởng chế độ bảo hiểm xã hội.
Trần Thị Thúy Nga - Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm Xã hội
Xem